آنفلوانزاى مرغى: تهديد همه گيرى مرگبار

سال گذشته شيوع آنفلوآنزاى مرغى در كشورهاى جنوب شرق آسيا در صدر اخبار قرار داشت. كارشناسان سازمان جهانى بهداشت فوراً به منطقه شتافتند، وزراى بهداشت اين كشورها اجلاسى منطقه اى براى بررسى موضوع تشكيل دادند، ميليون ها مرغ و جوجه آلوده كشتار شدند و مقامات رسمى تايلند براى مطمئن كردن مردم از بى خطر بودن خوردن مرغ پخته شده در جلوى دوربين هاى تلويزيونى به خوردن خوراك جوجه پرداختند. اما آيا آنفلوآنزا كه همه ما در طول زندگى احتمالاً تجربه آزارنده ابتلا به آن را داشته ايم اين قدر خطرناك است؟ شايد در مقايسه با بيمارى هايى مانند «سارز» كه در همين سال گذشته براى اولين بار شناسايى شد آن را كم اهميت بشماريد، اما آنفلوآنزا واقعاً مى تواند مرگبار باشد. اگر همه گيرى هاى جهانى احتمالى آنفلوآنزا را پيش از قرن بيستم كنار بگذاريم، در قرن بيستم چهار همه گيرى جهانى (پاندمى) آنفلوآنزا رخ داده است. شيوع آنفلوآنزاى اسپانيايى در فاصله سال هاى ۱۹۱۸ تا ۱۹۱۹ ميلادى دست كم ۲۰ ميليون نفر را در سراسر جهان كشت. بسيارى از افراد در فاصله چند روز از ابتلا به عفونت مردند و بقيه در نتيجه عوارض بيمارى در روزهاى بعد فوت كردند. تقريباً نيمى از افرادى كه مردند، افراد جوان و سالمى بودند. آنفلوآنزاى آسيايى در سال ،۱۹۵۷ آنفلوآنزاى هنگ كنگى در سال هاى ۱۹۶۸ و ۱۹۶۹ و آنفلوآنزاى روسى در سال ۱۹۷۷ در مقياس هاى كمترى باعث مرگ و مير شدند. اما چگونه آنفلوآنزا اين گونه كشنده مى شود؟ ويروس آنفلوآنزا كه به خانواده ارتو ميكسوويريده تعلق دارد، برحسب تفاوت در آنتى ژن هاى موجود در هسته نوكلئوپروتئينى و ماتريكس پروتئينى اش به سه گروه A، B و C تقسيم مى شوند. بيشتر موارد آنفلوآنزا در انسان از ويروس هاى آنفلوآنزاى گروه A ناشى مى شود. خود اين گروه ها برحسب دوكليكوپروتئين سطحى ويروس يعنى هماگلوتينين (HA) و نورامينيداز (NA) به زيرنوع هاى ديگر تقسيم مى شود. انسان ها در هر منطقه اى از جهان در صورت عدم ابتلاى قبلى يا واكسيناسيون ممكن است به صورت تك گير (اسپوراديك) به آنفلوآنزا مبتلا شوند. از طرف ديگر ويروس آنفلوآنزا، ويروس ناپايدارى است و تركيب ژنتيكى آن امكان تغييرات ژنتيكى جزيى مكرر را به آن مى دهد (antigenic drift).در نتيجه هر زمستان به رغم ابتلاى قبلى به ويروس هاى شايع در منطقه يا واكسيناسيون، اپيدمى هاى محلى آنفلوآنزا رخ مى دهد و براى همين است كه واكسن هاى آنفلوآنزا بايد هر سال برحسب انواع جديد به وجود آمده ويروس دوباره ساخته شوند. اين اپيدمى هاى سالانه، فصلى معمولاً ۵ تا ۱۵ درصد افراد جامعه را در سال گرفتار مى كنند و معمولاً باعث مرگ و مير نمى شوند، مگر در افراد سالمند يا مبتلايان به بيمارى هاى مزمن مثل بيمارى هاى قلبى يا تنفسى. اما به علت مخارج بهداشتى و غيبت افراد از محل كار و تحصيل باعث اتلاف اقتصادى عظيمى مى شوند. تخمين ها ميزان هزينه اقتصادى اين اپيدمى ها را در ايالات متحده هر سال بين ۷۱ تا ۱۶۷ ميليارد دلار برآورد مى كند. در مجموع سالانه تا ۳ ميليون در سراسر جهان به اين همه گيرى هاى فصلى مبتلا مى شوندو ۲۵۰ تا ۵۰۰ هزار نفر كه اغلب آنها در سنين بالاى ۶۵ هستند به علت آنها فوت مى كنند. اما ويروس آنفلوآنزاى گروه A ممكن است تغييرات ژنتيكى عمده اى پيدا كند كه عمدتاً آنتى ژن H ويروس را تحت تاثير قرار مى دهد (antigenic shift). در نتيجه اين تغيير ممكن است ويروس جديدى به وجود آيد كه بيمارى زايى شديدى دارد و باعث همه گيرى جهانى شود. بررسى هاى بوم شناختى و فيلوژنتيك نشان مى د هد كه منبع اصلى طبيعى ويروس هاى آنفلوآنزا گروه A پرندگان آبى هستند. آنها مى توانند ويروس را به ساير ميزبان هاى حيوانى مانند اسب ها، خوك، مرغ و نيز پستانداران دريايى منتقل كنند. ويروس هاى منتقل شده ممكن است در گونه جانورى جديد مستقر شوند و باعث بيمارى آنها شوند. ويروس آنفلوآنزاى مرغى به همين صورت در اين گونه استقرار يافته است. البته اين ويروس مى تواند در بدن خوك هم تكثير يابد. اين ويروس در ميان ماكيان اهلى به سرعت گسترش مى يابد. ويروس در ترشحات بزاقى و بينى و مدفوع ماكيان موجود است و انتقال بين آنها از راه مدفوعى _ دهانى انجام مى گيرد. پرندگان آبى هم كه ويروس را در روده خود دارند و آن را در محيط دفع مى كنند، باعث انتقال بيمارى از يك مرغدارى محلى به مرغدارى ديگر به خصوص در جنوب شرق آسيا مى شوند. آنفلوآنزاى مرغى ممكن است به صورت يك بيمارى خفيف كه تنها با ژوليدگى پرها و كاهش توليد تخم مرغ همراه است ظاهر شود. اما شكل ديگر بيمارى «آنفلوآنزاى مرغى شديداً آسيب زا» است كه اولين بار در سال ۱۸۷۸ ميلادى توصيف شد. اين شكل آنفلوآنزاى مرغى به سرعت در ميان مرغ ها گسترش مى يابد و به فوريت هم باعث مرگ تقريباً صددرصد مرغ هاى مبتلا مى شود. مرغ هاى مبتلا ممكن است در همان روز بروز علائم بميرند. براى ايجاد تغيير ژنتيكى عمده در ويروس آنفلوآنزا (antigenic shift) و ظهور ويروس هاى جديد لازم است كه ويروس آنفلوآنزاى مرغى و ويروس آنفلوآنزاى انسانى ميزبان واسطى (كه هر دو در آن قابليت تكثير را داشته باشند مثلاً خوك) را آلوده كنند. ضمن تكثير دو نوع ويروس در سلول هاى ميزان واسط جابه جايى قطعات DNA بين آنها صورت مى گيرد و در نتيجه اين بازتركيبى (reassortment) ممكن است ويروس جديدى به وجود آيد كه بيمارى زايى شديد و ويروس آنفلوآنزاى مرغى را داشته باشد و در عين حال قابليت انتقال انسان به انسان را نيز دارا باشد. در اين صورت با توجه به انتقال ساده ويروس آنفلوآنزا از انسان به انسان از طريق ترشحات تنفسى، ويروس كشنده جديد كه انسان ها هم نسبت به آن ايمنى ندارند همه گيرى جهانى خواهد يافت. جنوب شرق آسيا با توجه به صنعت مرغدارى محلى و پرورش خوك، وجود پرندگان آبى منطقه اى بوده است كه منشاء پاندمى هاى قبلى بوده است و شرايط لازم براى ايجاد ويروس هاى جديد را دارد.گونه ويروسى كه در سال گذشته پس از ايجاد همه گيرى در ميان ماكيان باعث ابتلاى تعدادى از انسان ها و مرگ آنها شد، از گروه A و از نوع H5N1 است. ابتلاى انسان به اين ويروس اولين بار در سال ۱۹۹۷ در هنگ كنگ شناسايى شد. ويروس در هنگ كنگ ۱۸ نفر را مبتلا كرد و ۶ نفر را كشت. اين اولين بارى بود كه انتقال مستقيم ويروس آنفلوآنزاى مرغى به انسان گزارش مى شد. مقامات محلى با كشتن ۵/۱ ميليون مرغ محلى منبع ويروس را از بين بردند. دانشمندان در آن زمان متقاعد شدند كه مبتلايان مستقيماً ويروس ها را احتمالاً از راه مدفوع _ دهانى از مرغ ها دريافت كرده اند. از سال ۲۰۰۳ همه گيرى آنفلوآنزاى مرغى در مرغدارى ها در كشورهاى مختلف جنوب شرق آسيا آغاز شد و به دنبال آن موارد ابتلا و تلفات انسانى هم گزارش شد. اين ويروس از همان نوع H5N1 بود كه در هنگ كنگ شناسايى شده بود، هر چند تفاوت هاى ژنتيكى جزيى با آن دارد. اين همه گيرى گسترده اين امكان را به وجود آورده است كه ويروس آنفلوآنزاى مرغى در انسان ها (كه اين بار ميزبان واسط هم محسوب مى شود) با ويروس آنفلوآنزاى انسانى تبادل ژنتيكى انجام دهد و ويروس آنفلوآنزاى جديدى با قابليت بيمارى زايى شديد و امكان انتقال انسان به انسان به وجود آيد، هر چند تا به حال موردى از اين انتقال گزارش نشده است. اما در مقابل آنفلوآنزا چه مى توان كرد؟ واكسن آنفلوآنزا بر ضد انواع رايج فعلى ويروس موجود است و هر سال نيز براى موثر بودن عليه انواع جديد ويروس دوباره ساخته مى شود. در حال حاضر توصيه مى شود كه تمام افراد بالاى ۶۵ سال و يا دچار بيمارى هاى مزمنى مثل آسم، ديابت، بيمارى قلبى مزمن، آمفيزم و ساير بيمارى هاى انسدادى مزمن ريه و سرطان عليه آنفلوآنزا واكسينه شوند. دو دسته داروى ضد ويروسى براى درمان آنفلوآنزا موجود است، يكى آمانتادين وريمانتادين كه از طريق انسداد كانال يونى عمل مى كنند و تنها بر ويروس هاى آنفلوآنزاى گروه A موثرند و به طور خوراكى مصرف مى شوند. دسته جديدترى از داروهاى ضدآنفلوآنزا، گروه مهاركننده نورآمينيداز از جمله داروهاى «زاناميوير» و«اوسلتاميوير» اخيراً در دسترس قرار گرفته اند و بر هر دو گروه A و B آنفلوآنزا موثرند. زاناميوير به صورت استنشاقى و اوسلتاميوير به صورت خوراكى مصرف مى شوند. داروهاى ضدآنفلوآنزا اگر پيش از بروز عفونت يا در مرحله اوليه بيمارى در طول دو روز ابتداى شروع بيمارى مصرف شوند ممكن است از بيمارى پيشگيرى كنند و اگر عفونت مستقر شده باشد تجويز آنها ممكن است طول دوره بيمارى را كاهش دهد. در موارد شديد آنفلوآنزا ممكن است بسترى شدن در بيمارستان، مراقبت هاى ويژه درمان با آنتى بيوتيك براى پيشگيرى از عفونت هاى باكتريايى ثانوى و حمايت تنفسى لازم باشد. ويروس آنفلوآنزا يكى از خطرناك ترين و خسارت بارترين ويروس هاى بيمارى زا است كه عفونت هاى شديدى را در دستگاه تنفسى (Respiratory system) ايجاد مى كند. اين ويروس از خانواده ارتوميكسو ويريده (orthomyxoviride) است و در سه تيپ A، B و C طبقه بندى مى شود، تيپ B فقط انسان، تيپ C انسان و خوك و تيپ A انسان، خوك، اسب و بسيارى از گونه هاى پرندگان را درگير مى كند. اين ويروس براساس آنتى ژن هاى سطح آن (N و H) به تحت تيپ ها و گونه هاى مختلف تقسيم مى شود. يعنى براساس آنتى ژن H، ۱۵ گونه (N1-H15) و براساس آنتى ژن N، ۹ گونه (N1-N9) از اين ويروس شناسايى و نامگذارى شده است. همه زيرگروه هاى ۱۵گانه H در پرندگان و گروه هاى H1، H2، H3، H5 و H7 در انسان ديده شده اند. گروه هاى H5 و H7 در پرندگان به خصوص طيور به شدت عفونت زا هستند و با تلفات سنگين در گله همراهند و در مواردى هم گروه H5 قابليت انتقال به انسان را پيدا كرده است. در هشتاد سال گذشته حدود ۲۰ مورد همه گيرى با گروه هاى H5 و H7 در ماكيان و طيور به وقوع پيوسته است. واگيرى سال هاى ۱۹۲۴ ، ۱۹۲۹ و ۱۹۸۳ در آمريكا، ۱۹۷۶ ، ۱۹۸۵ ، ۱۹۹۲ و ۱۹۹۴ در استراليا، ۱۹۹۷ و ۱۹۹۹ در ايتاليا، ۱۹۹۴ در پاكستان، ۱۹۹۵ در مكزيك و ۱۹۹۷ در هنگ كنگ كه منجر به عبور ويروس هاى N1 و H5 از سد بين گونه اى و مرگ پنج كودك شد، سال ۲۰۰۳ در هلند و بلژيك و بالاخره اواخر سال ۲۰۰۳ و اوايل سال ۲۰۰۴ كشورهاى آسياى جنوب شرقى درگير اين بيمارى شدند كه مرگ ۲۲ نفر را نيز به دنبال داشت. شيوع اين بيمارى در كشورهاى مختلف دنيا با بعد مسافت طولانى مويد انتقال جابه جايى و چرخه ويروس در سراسر دنيا است. سال ۷۷ براى اولين بار تحت تيپ N2 H9 اين ويروس در ايران گزارش شد كه به رغم اينكه اين تحت تيپ در گروه نه چندان بيمارى زا طبقه بندى شده است، خسارت اقتصادى عظيمى به صنعت طيور وارد كرد. اما حكايت تحت تيپ H5N1 حكايت ديگرى است كه به دليل شدت بيمارى زايى قابليت انتقال به انسان و از همه مهمتر توان تركيب با آنفلوآنزاى انسانى و ايجاد سويه اى جديد با تغيير ژنوم باعث هراس مجامع بين المللى مانند WHO، FAO و OIE و همچنين كشورهاى مختلف جهان شده است. اين سويه در اواخر سال ۲۰۰۳ در كشور هاى تايلند، ويتنام، چين، كره جنوبى، ژاپن، لائوس، اندونزى و... باعث نابودى و حذف ۱۰۰ ميليون قطعه پرنده و مرگ ۲۲ انسان در تايلند و ويتنام شد. علت شيوع جهانى اين بيمارى تنوع وسيع ميزبان اين ويروس است، چنان كه اين ويروس تا به حال از بسيارى از گونه هاى اهلى و وحشى پرندگان از مرغ و بوقلمون تا كبك، قرقاول، بلدرچين، غاز، يلوه، اردك، قو، حواصيل و حتى پرندگان زينتى مثل مينا، طوطى و سهره جدا شده است. پرندگان آلوده ويروس را از طريق مجارى تنفسى، ملتحمه چشم و مدفوع دفع مى كنند، بنابراين نحوه انتقال به دو روش انتقال مستقيم بين پرندگان آلوده و حامل و نيز انتقال غيرمستقيم به وسيله ذرات آئروسل و يا وسايلى صورت مى گيرد كه به ويروس آلوده هستند و البته به دليل اينكه مقدار زيادى از ويروس توسط مدفوع دفع مى شود كه خود، باعث آلودگى دان، تجهيزات، سيلوى دان، قفسه ها، لباس ها و وسايل نقليه مى شود و همچنين پس از خشك شدن در هوا پراكنده مى شود و يا توسط حشرات جابه جا مى شود، راه اصلى انتقال مى تواند همين مدفوع باشد. •علائم از علائم بيمارى در طيور مى توان به كاهش فعاليت، بى اشتهايى، لاغرى مفرط، افت توليد و علائم شديد تنفسى (سرفه، عطسه)، ترشح زياد اشك، ادم در سر و صورت و اختلالات عصبى و اسهال اشاره كرد كه واگيرى و تلفات بسته به سويه ويروس و سن ميزبان متفاوت است. ولى تلفات در نوع N5 N1 گاه به ۱۰۰ درصد هم مى رسد. • ايران و آنفلوآنزا از آنجا كه ايران در دالان و كريدور پروازى پرندگان مهاجر قرار دارد و اين پرندگان وحشى متهمان و عاملان اصلى جابه جايى اين ويروس مرگبار هستند- آلودگى كشورهاى جنوب شرق آسيا، روسيه، قزاقستان و اخيراً تركيه اين نكته را تائيد مى كند- شيوع اين نوع از آنفلوآنزا تا حدودى اجتناب ناپذير مى نمايد.با توجه به مطالب بالا و آگاهى و هراس توامان از مخاطرات و عواقب اقتصادى، بهداشتى، روانى و اجتماعى اين بيمارى، سازمان دامپزشكى كشور متعاقب گزارش آلودگى كشورهاى روسيه و قزاقستان و تائيد سازمان جهانى بهداشت دام (OIE) و همچنين آگاهى از مسير مهاجرت پرندگان به طرف ايران در اوايل پائيز، ستاد مقابله با آنفلوآنزاى فوق حاد را تشكيل داد و ضمن منع واردات هرگونه پرنده زنده و يا فرآورده آن و حتى خوراك دام و طيور از اين كشورها و تشكيل ستادهاى استانى، توصيه هاى بهداشتى و قرنطينه اى شديدى را - به خصوص در استان هاى شمالى كشور- به مرحله اجرا گذاشت... و با تعبيه سيستم سروپلانس و مراقبت فعال و اخذ نمونه هاى سرمى از پرندگان وحشى (با همكارى سازمان محيط زيست) پرندگان بومى و طيور صنعتى به جست وجوى ويروس يا ردپاى آن پرداخت تا با اعلام اولين نمونه مثبت نسبت به حذف كانون و پرندگان اطراف آن تا شعاع يك كيلومترى و اعمال قرنطينه تا شعاع ۱۵ كيلومترى پيرامون، از انتشار آن جلوگيرى كند، ضمن آنكه شكار پرندگان وحشى توسط سازمان محيط زيست ممنوع اعلام شد و از مردم خواسته شد كه از مصرف گوشت اين گونه پرندگان خوددارى كنند. پس از اين اقدامات ستاد ملى مقابله با بيمارى فوق حاد آنفلوآنزا به رياست وزير جهاد كشاورزى و با حضور وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكى، رئيس سازمان حفاظت محيط زيست، رئيس سازمان دامپزشكى كشور و نمايندگان وزارت كشور، نيروى انتظامى، دادستانى كل كشور و تشكل هاى صنفى و خصوصى طيور در دفتر وزير جهاد كشاورزى تشكيل شد و چگونگى تعامل و همكارى اين دستگاه ها براى جلوگيرى از بيمارى و در صورت بروز، چگونگى برخورد با كانون هاى آلوده مورد بحث و بررسى قرار گرفت. پيش از آن نيز در جلسه هيات دولت حساسيت موضوع توسط وزير جهاد كشاورزى و رئيس سازمان دامپزشكى كشور تشريح شده بود كه دستور رئيس جمهور به رئيس سازمان مديريت و برنامه ريزى براى تامين اعتبار لازم را به دنبال داشت. •مردم و نگرانى از مصرف گوشت مرغ خوشبختانه تاكنون موردى از اين بيمارى در كشور ما مشاهده نشده است (براساس آزمايشات تشخيصى تخصصى HI و اليزا و آزمايش مولكولى PCR) صادقانه به مردم اطمينان داد كه در حال حاضر خطرى از مصرف گوشت مرغ متوجه آنها نيست حتى در صورت بروز از آنجا كه اين بيمارى از راه خوراكى (oral) منتقل نمى شود و ماهيت بيمارى اين اجازه را نمى دهد كه مرغ آلوده به اين ويروس به سر سفره مردم برسد جاى هيچ گونه نگرانى نيست و كلام آخر اينكه مردم اطمينان داشته باشند با مشاهده اولين نمونه مثبت بدون لحظه اى ترديد و درنگ سازمان دامپزشكى آن را هم به مجامع بين المللى و هم به مردم اعلام خواهد كرد. دكتر بهروز ياسمى سخنگوى ستاد مقابله با آنفلوآنزاى طيور منبع : www.sharghnewspaper
تعداد بازدید: ۸۵۹